Nöbetçi Eczaneler
1. Erken Oluşum Kuramları (Early Formation Theories)
Bu kuramlara nazaran kişilik temelleri hayatın birinci yıllarında atılır ve sonra değişmez.
Klasik Psikanaliz: Frued’ un görüşüne nazaran, kişilik, beşinci yaşın sonuna hakikat büyük
ölçüde yapılanır.
Kişilik Yapılanması Kuramı (Personal Construct Theory): Bu kurama nazaran davranış
modellerimiz, algılama modumuz sonucunda oluşur. Bizler gördüğümüzü veya
duyduğumuzu sandığımız şeye nazaran fikirler oluşturur ve o şeyi öznel olarak
tanımlarız. Her sanat yapıtı yahut müzik kesimi, farklı şahıslara farklı bedeller tabir edebilir.
Yani bu kuramda algılama ve tanımlama kognitif temeller üzerine kurulur (Bir
karşılaştırma yaparsak, mesela psikanaliz motivasyonu ön plana çıkarır.) G.Kelly’ ye göre
herhangi bir şeyin yahut kişinin bedelini saptamamız, repertuvarımızda biriktirdiğimiz
dosyaların uygunluğuna nazaran oluşur. Çocuk erken devirlerden itibaren, tanımladığı
şeylerle ve bireylerle ilgili evraklar oluşturur. Bunlar öznel yorumlardır. Şayet yorum
yapmazsak, karşı karşıya kaldığımız bu karmaşık dünyada yalnızca algılarız ve üstümüze
düşen duyusal uranların içinde kayboluruz.
Örneğin mesken hayvanları ile büyüyen bir çocuğu ele alalım. Kedi, köpek bu çocuk için ayrı
kavramlardır. Ve her ikisine de farklı duygusal rezonansları vardır. Başlangıçta bunlar
hayvan, sonra dost hayvan, sonra da değişik hayvanlar olarak hafızaya kaydedilir.
Yani zihnimizi devasa bir arşiv üzere hayal edersek, orada yüzbinlerce evrak kayıtlıdır, ve
biz dünyayı bu belgelere nazaran tanımlarız. Kelly, ayrıyeten hepimizin bir bilim adamı üzere bu
dosyaları daima geliştirdiğini, test ettiğini ve tekrar gözden geçirdiğini öne sürer. İnsan
ilişkilerinde de bu durum geçerlidir ve bizler daima evvel tanımlamaya, sonra ön görmeye
(bu kişi şöyle yapacak demeye) ve tahminen de bağlantıyı denetim etmeye çalışırız. Yeni bir ilişki
gördüğümüzde, çabucak arşive gideriz, emsal bir belge buluruz ve o belgeyi okuyarak o
kişiye bakarız, onu kıymetlendiririz (yani onun üzerinde bir dizi yansıtma yaparız). Sempati,
antipati Kelly’ ye nazaran bu formda oluşur.
Hayat Senaryosu Yaklaşımı (Life Script Approach): Eric Berne ve Claude Steiner
tarafından geliştirilen bu kuram, hayatın birinci 5 yılında belirlenen senaryonun çocukluk,
ergenlik ve yetişkinlik periyodunda de oynanmaya devam ettiğini öne sürer.
Transaksiyonel Tahlil, mutsuz çocukluk deneyimlerinin ve olayların hayat boyu
kompulsif/itkisel bir biçimde tekrarlandığını savunur. Böylelikle bir insan bağları stratejisi
oluşturulur. Bu süreç Aristoteles’in dramasına benzeri; bir başlangıcı (prologue), doruğu
(climax) ve felaketi (catastrope) vardır. Berne ve Stainer’a nazaran herkes, bu felaketten
kaçınmak için kendi senaryosunu, rolünü oynar. Lakin ne yaparsa yapsın, kaçınılmaz
sonuca gerçek masraf ve aksi etki uyandırır.
‘Hayat Senaryosu’ yaklaşımının bir başka temsilcisi ise Karen Horney’dir. Horney’e göre
nöroz, oburlarının gözünde çok beğenilme isteğinden kaynaklanır; fakat kişi bu arada
kendini unutur. İşte bu hayat dramı çerçevesinde çocuk, beğenilmeme derdinden dolayı
uzun vadeli bir hayat planı kurar. Temel telaş, potansiyel olarak tehlike dolu bir yer
olarak hissedilen dünyada çocuğun kendini yalnız ve terk edilmiş hissetmesinden
kaynaklanır; zira beklediği sevgiyi, ihtimamı, inancı, korunmayı vb. bulamamıştır.
Horney’e nazaran karmaşa Frued’un tez ettiği üzere insanın tabiatında doğuştan
programlanmış bir hadise değil, sonradan ortaya çıkmış bir süreçtir. Yalnızlığını ve
çaresizliğini aşmak için insan, Horney’e nazaran 3 değişik staratejiye yönelir.
-İnsana meyil etme: Çok halde olursa bağımlılık ve boyun eğme davranışları ortaya çıkar.
-İnsandan geri çekilme: ‘Yalnız Kurt’ hayat tarzı
-İnsana muhalif olma: Beşerler üzerinde güç kurma ve hükmetme arayışları.
Normallik ise bu 3 münasebet tarzını entegre etmekten geçer.
2. Hayat Uzunluğu Gelişim Evreleri Kuramı (Stage Theory of Adult Development)
Gelişim erken çocukluk ile sonlu değildir; insan kademe kademe değişir. Ericson2un 8
aşamalı gelişim evreleri bunu temsil eder.
– İtimat ve güvensizlik: Doğumdan itibaren
– Özerklik ve utanç: 18 ay 3 yaş arası
– Teşebbüs ve suçluluk: 3-5 yaş arası
– Yapan teşebbüs ve yetersizlik: 5-12 yaş arası
– Benlik tanımlaması ve rol karmaşası: 12-18 yaş arası
– Dostluk kazanmaya karşı yalnız kalma 19-25 yaş arası
– Üretkenliğe karşı duraklama 25-65 yaş arası
– Benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk
Erikson’un kuramının özelliği, insan hayatına yeni bir boyut getirmesidir. Örneğin her devir,
bir evvelkinin devamı olmayabilir, lakin birebir vakitte bir evvelkine nazaran, radikal değişiklikler
olabilir. Bu değişim, bir kriz tarafından tetiklenebilir yahut hayati bir karar sonucunda ortaya
çıkabilir.
Bu kuramın bir evvelki hayat senaryosu kuramıyla farkı şudur: öncelikle ‘kalıp’ erken
çocuklukta oluşmaz (temel inanç ve güvensizlik halleri hariç). Ayrıyeten hayat senaryosu
teorisyenler, değişik yaşlarda yapmamız ‘gerekenleri’ savunurken, Erikson kendiliğinden
gelen bir sürece işaret eder. Ve son olarak da Erikson, kişilik yapılanmasında biyolojik ve
ailevi tesirlerin yanı sıra toplumsal ve kurumsal tesirlere kıymet verir.
3. Diyalektik Yaklaşım Kuramı
Gelişim ve gelişimin emelleri daima devam eder. İnsan derinlerinde birbiriyle çatışma haliyle
olan temel gereksinimlerin tansiyonunu yaşar ve bu uğraş hiç bitmez.
Irwin Altman ve arkadaşları, ikili alakaları diyalektik açıdan anlamaya çalışmışlar ve bir kuram
oluşturmuşlardır.
-Kişilik, denetimi kazanmak için çabalayan, ters kıymetli çift özelliklerin uğraş alanıdır.
Kişilik gelişmesi, bu iki kutbu tatmin etme uğraşları üzere görünür.
-Örnek verecek olursak bu iki kutup, mesela özerklik/bağımsızlık arayışı ile yakın ilgi gereksinimi,
birbirleriyle irtibatlı bir ikibirliktir. Yani hem özgür olmak hem de sevmek sevilmek isteriz.
-İki kutup ortasında bitmeyen bir tansiyon ve döngüsel rol değişimi vardır.
-Homoestaz’ a (denge) hiç ulaşılmaz.
-Değişim, zıt kıymetli güçlerin sentez yoluyla birleşmeleri ve yeni bir yapı oluşturmalarıyla
mümkün olur. Örneğin sevgi ve nefret birleşirse, ne eski manası ile sevgi ne de nefret kalır;
yeni bir his sahneye hakim olur. Bu yeni yapı, eskilerin izlerini taşısa da yesyeni bir
oluşumdur.
Diyalektik çift kutupluluk örnekleri şunlardır:
-İkili alakalarda açıklık/kapalılık
-İstikrar/değişim
-Ahenk/karmaşa
-Diğerkamlık/saldırganlık
-Rekabet/iş birliği
-Bağımsızlık arayışı/pasif bağımlılık
Tekrar hatırlatırsak, diyalektik yaklaşımda bu zıtlıkların çatışması hiç bitmez(hayat sahnesi
kuramında amaç, istikrardı; Erikson ise ikilemin gayesinin, kişiyi karmaşadan çıkarmak
olduğunu öne sürmüştü).
Daniel Levinson ise Diyalektik yaklaşımın sentezini yapar ve 4 ana kutuplaşmadan kelam eder.
-Düşkünlük/ayrılık
-Yok etme/yaratıcılık
-Dişil/eril
-Gençlik/yaşlılık