Nöbetçi Eczaneler
Hastalar ve Yakınları için
Prof. Dr. Hayriye Elbi
Kanserle karşılaşan herkes doğal olarak sarsılır, endişelenir. Düşüncelerinizin olması sizin zayıf ya da dirençsiz olduğunuz manasına gelmez. Kanser hastalarının birçok tetkikler yapılırken ya da yeni bir tedaviye başlarken kanserin neden olduğu ruhsal problemlerle ilgili bilgi almak isteyebilir. Bu yazıda güçlüklerinizi hafifletebilmek, yol gösterebilmek için size bilgi vermeye çalışacağım
Günlük hayatın koşturması içinde hastalık aklımıza gelmez. Birden ortaya çıkan önemli bir hastalık yeni bir ahengi ve alışkanlıklarımızı değiştirmeyi gerektirir. Şaşkınlık ve ne olduğunu anlayamama, kabullenememe, yanlış teşhis koyulduğu kuşkusu ile tanıyı doğrulatma muhtaçlığı birinci periyotta olur. Öfke, tedavi için neler yapılabileceğinin araştırılması ve hastalığı kabullenme ile hüzün ve yas bazen de depresyon görülebilir. Teşhis ve tedavinin birinci periyotlarında ortaya çıkan bu reaksiyonlar ekseriyetle birkaç hafta içinde yatışır ve yeni bir ahenk gelişir. Bazen tasalar, endişeler yatışmaz ya da aklınızdaki soruları yakınlarınız ile konuşmakta zorluk çekersiniz. Bu durumlarda bir danışmana ya da ruh sıhhati uzmanına başvurmak faydalı olur.
Kanser tanısı aldığınızda sizi neyin beklediğini ve neler yapabileceğinizi bilmek ve tedavi devri için bir program yapmak zorlukları atlatmakta size yardımcı olabilir. Kanser teşhisini öğrenmek korkutabilir, kaygılı hissedebilirsiniz. Bu devrin zorluklarını daha kolay baş edebilmek için yapabilecekleriniz.
Tanınız hakkındaki temel ve gerekli bilgileri öğrenin, bu size ileri periyotlardaki tedavi kararlarınız, hayat düzenlemeniz için faydalı olacaktır.
Görüşmenizden evvel sorularınızı, öğrenmek istediklerinizi yazın ve görüşmenizde bunları sorun.
İlk randevunuza bir yakınınız ile gitmek daha sonra konuştuklarınızı hatırlamak için düzgün olur. Heyecanlı, kaygılı olduğunuz bir görüşmede söylenenler unutulabilir.
Hastalığınız hakkında ne kadar öğrenmek istediğinizi düşünün. Kimi bireyler her ayrıntıyı öğrenmek, ona nazaran de tedavi kararlarına katılmak ister. Birtakım bireyler ise temel bilgileri öğrenip geri kalanını tabibine bırakmayı tercih eder. Siz kendi tercihinizi hekiminize bildirin.
Yakınlarınız ve tedavi takımı ile açık konuşun. Yakınlarınız sizi korumak için makûs haberleri saklarsa, ya da siz güçlü görünmek, yakınlarınızı üzmemek için hislerinizi fikirlerinizi söylemezseniz kendinizi yalnız hissederseniz. Hisleriniz anlaşılırsa daha uygun dayanak alırsınız.
Fiziksel değişikliklere karşı kendinizi hazırlayın. Ne üzere değişiklikler olacağı, bunun için neler yapabileceğinizi tedavi grubuna sorun. Saç dökülmesi olacak mı, ameliyat izi, protez imkanlarını araştırın.
Kanser takviye kümelerini araştırın, benzeri problemleri yaşayan hastaların kimi sorunları çözmede yardımı olabilir.
Tedavilerin günlük ömrünüzü nasıl etkileyeceğini sorun. Tedavi öncesinde mesken işleri, çocuk bakımı, tedaviye gidiş üzere işlerinizi planlayın. Takviye olacak bireylerle konuşun.
Sağlıklı bir hayat şekli planlayın. Uygun bir yeme içme programı, gereğince dinlenme yorgunluk ve gerilimle baş etmenizi kolaylaştırır.
Düzenli bir günlük program, kâfi uyku, sistemli, sağlıklı yemek, hafif idman tedavi yan tesirlerini azaltabilir.
Yardım alın, ailenizin ve arkadaşlarınızın işlerinize yardım etmesine müsaade verin, onlara neye gereksiniminiz olduğunu söyleyin, bu onları da yakın davranıp gereksinimlerinizi söylediğiniz için memnun eder. Ailenizi gerektiğinde yardım almaları için yüreklendirin. Hastalık sadece hastayı değil tüm aile tesirler ve dışardan gelen küçük yardımlar tüm aileyi rahatlatabilir.
Sizin için nelerin değerli olduğunu düşünün, en manalı hususlara vakit ayırın.
Yaşam biçiminizi koruyun ancak önceliklerinize, emellerinize uymayan alışkanlıklarınızı değiştirin. Her yapmayı istediğiniz şeyi birer birer ele alın, evvel günü sonra haftayı planlayın.
Kanserle ilgili birtakım önyargılar hala devam ediyor olabilir. Beşerler ne diyeceğini bilemediği için uzak durabilir, çok halsiz, çok yorgun olduğunuzu düşünebilir. Davranılmasını istediğiniz üzere davranarak bağlantılarınızda yol gösteren olabilirsiniz.
Kanserle kendi baş etme yolunuzu bulun
Gevşeme yolları deneyin, yapabileceğiniz kadar cümbüşlere katılın lakin yalnız kalabilmek için de vakit ayırın. Sizi zorlayan şeylere hayır deyin. Evvelden sıkıntı durumlarla baş etmek için yaptıklarınızı deneyin lakin yeni yollar geliştirmeyi de deneyin.
Duygu ve davranışlarınızı tabir edip anlamak daha sağlıklı olan tahlil yollarını bulmanızda faydalı olur. Kendinizi daha yeterli anladıktan sonra ne yapmayı istediğinizi de keşfedebilirsiniz. Baş edilemez üzere gözüken durumlar üzerinde denetiminizi kazanırsınız. Bu periyotta hastalığınız ve tedaviler hakkında istediğiniz bilgileri sorgulama, ömrün manasını tekrar bulma, önceliklerinizi fark etme ile rahatlama görülebilir.
Özetle Teşhis ve tedaviler devrinde yardımcı olabilecekler
Hekiminize sormak istediklerinizin listesini yapmak
Tedavi kararlarına katılın
Aileden arkadaşlardan dayanak isteyin, takviyesi kabul edin
Ulaşabileceğiniz, kısa periyotlu amaçlar koyun ve plan yapın
Hayatta tekrar bir mana bulun, hedef edinin
Zorluklarınız ve gerilimlerinizle yeni başa çıkma yolları bulun
Sizin için gereğince âlâ olmayan davranış ve alışkanlıklardan kurtulun
Stres ve Anksiyete
Anksiyete, iç sorunu, huzursuzluk, tasa terleme, çarpıntı belirtileri ile görülen bir bunaltı halidir. Hastalık ve tedavilerle birinci karşılaştığınızda anksiyete olağandır. Gerilim belirtileri, kaygı, evham, ağız kuruluğu, terleme, çarpıntı, göğüste sıkışma karın ağrısı, tuvalet gereksinimi, dikkatini verememe, tahammülsüzlük, kolaylıkla kızma, bulantı biçiminde olabilir. Gevşeme ve nefes idmanları gerilimle başa çıkmanızı kolaylaştırır.
Birkaç gün içinde kaygılı, evhamlı haliniz yatışmıyor, çarpıntı, nefes alamama duygusu, sabırsızlık ile yerinde duramama, olağan randevuyu bekleyememe ile sık doktora gitme, hekiminizden ek tetkikler isteme, şikayetlerinizin nedeninin bulunamaması durumunda psikiyatri uzmanından yardım istemeniz faydalı olur.
Uyum Bozukluğu
Herkes için ağır bir sorun olan kanserle karşılaşmak yine bir ahenk gerekir. Ruhsal bir bozukluğun en hafif biçimi olan ahenk bozukluğu bir travma ile karşılaştıktan sonra ortaya çıkan kaygı, rahatsız edici biçimde daima hastalığı düşünme, gelecek planları yapamama, mana bulamama halidir. Hastalıkla ilgili fikirler, kaygılar öbür bir şeyi düşünemeyecek kadar sizi rahatsız ediyorsa yardım isteyiniz.
Depresyon
Sağlığını yitirmek, hastalığın zorluklarına katlanmak doğal olarak yasla sonuçlanır. Haftalar, aylar içinde yasın kabullenme, tedaviye odaklanma ile azalarak sonlanması beklenir. Birtakım durumlarda yas uzar ve depresyon gelişebilir. Depresyon temel olarak bir mutsuzluk, neşesizlik hastalığıdır. Hüzünlü, karamsar, isteksiz hissedebilirsiniz. Daha evvel kolaylıkla yapılan işler güç gelmeye başlar. Depresyonu olan kişinin kendine inancı azalır, dikkatini toparlamak, bir sineması baştan sona seyredebilmek, gazetedeki bir yazıyı okuyabilmek güçleşir. Unutkanlık, dalgınlık, kolay kararları vermekte zorlanma olur. Hastalar güçlerinin, kuvvetlerinin eskisi üzere olmadığını, kendilerini cansız, güçsüz hissetliklerini söylerler. Uyku sıkıntıları uykuya dalamama, gece uyanma, sabah erken uyanma, sabahları dinlenmemiş uyanma ya da fazla ahenge biçimindedir. İştah çoklukla azalır, kilo verilir bazen de külfet ile fazla yeme görülebilir. Vefat kanıları, ölen yakınlarını daha fazla düşünme, hastalıkla ilgili tasalar, vefat korkusu olabilir. Bu belirtiler hayatınızı etkiliyorsa ve iki haftadan uzun sürerse depresyonda olabilirsiniz, yardım isteyin.
Bazen de depresyon hastalıkla bağlı nedenlerle olur. Hormon salgılayan tümörler, pankreas kanseri, kimi ilaç tedavileri depresyona neden olabilir. Bu durumda depresyon tedavisinin bu hususlarda bilgili psikiyatri tabiplerince yürütülmesi gerekir.
Yalnız yaşıyorsanız, gençseniz, daha evvel depresyon geçirdiyseniz, ailenizde depresyon geçiren biri varsa tedaviler sırasında daha dertli bir devir geçirme riski artar. Zorluk çekiyorsanız bu mevzuda tecrübeli bir danışmana müracaatınız. Anksiyete ve depresyon yaşantınızı, tedavinizi etkiliyorsa bedensel hastalığa olağan bir cevap değildir ve tesirli bir biçimde tedavi edilebilir.
Yardım istemenizi gerektiren uyarılar
Aklınızdaki sorular sizi rahatsız ediyor, hastalık ve tedavilerin yükünü birileri ile paylaşmak istiyorsanız
Depresyon, anksiyete belirtileri iki haftadan uzun sürüyor, tedavinize, rahat yaşamanıza pürüz oluyorsa
Doktorunuzun, sigarayı bırakma, diyet, antrenman üzere tekliflerine uyamıyorsanız
Ağrılar, göğüste sıkışma, daralma hissinin durumunuzda beklendiğinden fazla ise
Alkol kullanmayı bırakmıyorsanız ya da arttıysa
Ağrı kesicileri size verilenden fazla kullanıyorsanız
Sık Sorulan Sorular
Başka hastalar da benzeri meseleler yaşıyor mu?
Kanserle karşılaşan herkes önemli zorluklar yaşar, hastalıkla baş etmede zahmet çekebilir. Hastaların yarısı tedavi gerektirecek seviyede ahenk bozuklukları ve depresyon geçirir.
Ailem için ne yapabilirim?
Kanser bir aile hastalığıdır, aileler de ağır gerginlik ve meşakkat yaşar. Yakınlarına en yeterli halde bakmak için uğraşırken ailenin muhtaçlıklarını da karşılamaya çalışırlar. Yalnızlık, yorgunluk, çaresizlik, tükenme hastalarda olduğu üzere aile üyelerinde de sıktır. Onların yardıma muhtaçlığı olduğunu düşünüyorsanız tedavinizle ilgilenen takımdan yardım isteyebilirsiniz. Ailenizle açık kelamlı, dürüst bir münasebet kurarak, his ve niyetlerinizi paylaşarak daha rahat bir tedavi devri geçirebilirsiniz. Başka odalarda ağlamak yerine üzüntüyü paylaşmak, eşinizle, çocuklarınızla (onların anlayacağı bir dille), anne babanızla konuşmak ve birbirinizi desteklemek bağlantılarınızı geliştirir.
Psikolojik bahislerde yardım istemem akıl hastası olduğum manasına gelir mi?
Bazı şahıslar danışman ya da psikiyatri uzmanına gitmenin zayıflık, akıl hastalığı manasına gelebileceğini düşünür ve yardım almaya çekinirler. Meğer tam karşıtı meseleleri görmezden gelmekten vaz geçip gerektiğinde yardım alabilmek hayatın zorlukları ile yüzleşebilme gücü manasına gelir. Sıkıntı bir devir geçiren kişi olarak tahlil yolları bulmak üzere dayanak aradığınızı gösterir.
Neden kendi tabibim bu mevzuda yardım etmiyor?
Kanser tedavisi bir takım işidir ve her takım üyesi kendi uzmanlık alanında gereken işleri yapar. Ruhsal problemlerle ilgili bahiste eğitimli ve tecrübeli şahısların psikiyatrik yardım planlaması daha uygundur.
Hep hastalıkla uğraşıyorum, öteki bir şey düşünemiyorum, ne yapayım?
Korkular ve tekrarlayan rahatsız edici kanılarınız, kanserin yayılması, tekrarlaması, bakıma muhtaç olma korkusu, belirsizlik, vefat kaygıları çok şiddetli ise, tedavinizi yürütmenizi güçleştiriyor, uzun sürüyor ise ve günlük ömrünüz bu tasalar yüzünden çekilmez hale geldi ise bir ruh sıhhati uzmanından yardım isteyiniz.
Psikolojik yardım neyi değiştirecek, ben tekrar de hastayım?
Tedaviyi daha rahat sürdürmek, zorlukları hafifletmek için yardım istenebilir. Ruhsal dayanak hastalık ve tedavilerin zorluklarını ortadan kaldırmasa da sizin bu zorluklarla daha kolay baş etmenizi, daha rahat ve güçlü olmanızı sağlayabilir.
Çok öfkeliyim, herkese neden kızıyorum?
Hastalandığınız için kızabilir, hastalığa, başınıza gelenlere öfkeli olabilirsiniz. Birinci periyotlar kızgın olma doğal bir reaksiyondur, vakitle yeni duruma ahenk sağlayarak çözülür. Hastalık bir kriz periyodudur ve her kriz tıpkı vakitte fırsat demektir. Birçok kişi için önemli hastalık kendini daha yeterli tanıma, önceliklerini fark etme, uygun makûs tüm hisleri fark etme ve lisana getirme fırsatı yaratır. Ömür kıymetleri ve manasının çok düşünüldüğü ve yeni bedeller ve manaların keşfedildiği, gelecekte daha yeterli yaşamak için karar verildiği bir periyot olabilir.
Hep yorgunum, neden?
Yorgunluk, kanser ve tedavileri ile ilgili en sık görülen belirtidir. Hastalık ve tedavilerle, iştahsızlık, beslenme ve kilo kaybı ile ilgili olabileceği üzere kaygı, üzüntü üzere duygusal nedenlerle ya da hastalıkla azalan gücünüze rağmen çok şey yapmaya çalışmakla ilgili olabilir. Bu devirde gücünüzü uygun korumak değerlidir, gücünüzü dikkatli kullanmak, yapmak istediklerinizi günlere bölmek, dinlenmek ve kendinizi onarmak için vakit ayırmak, beslenmenizle ilgili danışıp hastalığınıza ve tedavinize uygun, destekleyici bir diyet oluşturup uygulamak faydalı olur.