İçimizdeki Yönetici: Ego

Ego, halk lisanında yanlış algılanan bir kavramdır. Her türlü egonun, egoist manasına geldiği zannedilir. Aslında ego, ‘benlik’ manasına gelir. Egoist ise yüksek ve gerçekçi olmayan, abartılmış, içi boş bir benlik kabartmasıdır. Egoistliği bir balona benzetebilirsiniz. Dışarıdan baktığınızda bu balon pek şişkin gözükür lakin toplu iğnenin ucunu değdirdiğiniz anda ise o şişkinlik bir anda patlayıverir.

Ego, insanı kişi haline getiren bir kavramdır. İnsan dediğimizde bir canlı familyasından bahsederiz. Çoğulluk tabir eder. Ancak kişi dediğimizde ise tekillikten, bireyden bahsederiz. Bu aslında bir özelleşmedir; başkalarından ayrılmadır, ben diyebilmektir. ‘Ben’ dediğimde kendi özelliklerimden bahsederim. Bunlar dürüstüm, çalışkanım, cömertim, inatçıyım, disiplin sahibiyim vb. birçok özellik olabilir. Burada yalnızca kendim hakkımda bilgi vermiş olurum; yani egom hakkında. Başka beşerler hakkında rastgele bir bilgi vermemiş olurum.

Egonun insanın kişi haline getirmesi pek kolay olmaz. Bu süreçte birçok çatışmayla karşılaşılır. Birçok yeni kavram ortaya çıkar. Örneğin id ve süperego. İd, insanın çocuk üzere davranan yanıdır. Daima bir şeyler ister ve bu şeylerin çabucak olmasını ister. Saldırganlık ve cinsellik üzere dürtülere mesken sahipliği yapar. Süperego ise insanın toplumsal yanıdır. Bir nevi ‘Bunu bu türlü yapma ayıp’ diye beşere seslenen kısımdır.

Bu iki kavram birbiriyle hayli çatışan ve birbirlerine kulak asmayan kavramlardır. Bunların orta buluculuğunu ego yapar. Ego bu aracılığı yaparken birçok sorunla karşılaşır. Bunlardan bir tanesi egonun, id ve süperego ortasında ara buluculuk yapacak kadar güçlü olmamasıdır. Bu durum da kişi, id ve süperegonun çatışmasıyla başa çıkamaz ve bir tarafa yenik düşer. Yenik düşülen tarafa göreyse davranışlarda bunun yansıması görülür.

Örneğin İd baskın olduğu bir kişiyi düşünelim. Bu kişi ömründe daha çok dürtüsel davranır. İlerisini düşünmeden kararlar alır, hayatında süratli ve planlanmamış değişikliklere gidebilir, öfkesini denetim etmesi gereken yerde bunu ortaya dökmekten çekinmez, yapılmaması gereken şey yalnızca onun isteğine bağlıdır. İsteği, bir şeyin yapılması gerektiğini düşünüyorsa bunun önünde onun için duracak hiçbir şey yoktur. Bu kişi toplumsal kurallara uymakta da zorluk çeker. Zira toplumsal kurallar, şahsî isteklerden çok çoğulu düşünerek ortaya konur. Fakat bu kişi için en kıymetli şey çoğul değil, kendi istediğidir. Bu nedenle kuralları çiğnemeye yatkındır. Otomobille gereken sürat limitinde gitmemek, kendi canını ve başkalarını otomobil sürerken tehlikeye atmak buna örnek verebilir.

Şimdi yeni örneğimize geçelim. Bu örnekteyse süperegonun baskın olduğu bir kişiyi ele alalım. Bu kişi toplumun ortaya koyduğu örf ve adet, ahlak vb. kavramlara daha bir bağlı olacaktır. Bu bağlılık birebir vakitte dünyayı yalnızca bu bağlılıkları çerçevesinden görmesine neden olacak ve bu hudutların dışına çıkmaya yeltenmeyecek. Zira bu kişi için en doğrusu bu hudutlar altında yaşamaktır.

Bu iki örnekle egonun düşük olup yüksek bir id yahut süperegoya sahip olan bir insanın beklenen davranışlarını ele aldım.

Şimdi de yüksek ego sahibi olmakla birlikte düşük id ve düşük süperegoya sahip bir kişiyi ele alalım. Yüksek ego, id ve süperegonun gereksinimlerini yok sayar. Bu yok sayma nedeniyle kişi empati seviyesi düşük, kendi gereksinimlerini gidermek dışında rastgele bir şey düşünmeyen, bu muhtaçlıkları gidermek ismine her yolun mübah olduğunu düşünecek kadar makyavelist bir davranış yapısına sahip olacaktır.

Verdiğim örneklerde büsbütün olağandışı durumları ele almış bulunmaktayım. Pekala bu durumun normali nedir? Sağlıklı bir ego düzeyine sahip olup idin isteklerine kayıtsız kalmamak lakin bu istekleri çabucak yerine getirmek yerine, hakikat vakitlerde yanlışsız şartlar altında olaylara uygun biçimde yerine getirmek. Süperegonun söylediklerine de kayıtsız kalmayıp onun sağladığı toplumsal bilince kulak vererek toplum ömrünün gerekliliklerinin de farkında olur. Ferdi ahlaki şuur gelişimi için de bu kulak verme değerlidir.

Sağlıklı bir ego düzeyi için çocukluk yaşantısı çok değerlidir. Çocuğun, ebeveynleriyle kurduğu bağın duygusal manada tatmin edici bir münasebete dayanıyor olması sağlıklı bir ego gelişimini sağlamadaki en kıymetli kısımdır. Şayet ki bu alaka istikrarsız olursa, ebeveynlerin tutarsız davranışlarını barındırırsa, ebeveynler çocuklarıyla bağlantılarını yalnızca onun muvaffakiyetleri ve ona aldıkları objeler üzerinden kurmaya çalışırsa sağlıklı bir ego düzeyi muhtemelen ortaya çıkmayacaktır.