Nöbetçi Eczaneler
ERVİNG GOFFMAN’IN DRAMATURJİ KAVRAMI BAĞLAMINDA AİLE KURUMU İNCELEMESİ
ÖZET
Dramaturji kavramı, sanatsal açıdan kıymetli olduğu kadar, sosyolojik açıdan da kıymetli bir kavramdır ve sosyolojik açıdan da araştırmalara bahis olmuştur. Goffman, günlük hayat gerçekliğini bir tiyatro sahnesine benzeterek toplumsal benlik sahibi bireylerin, günlük hayatta benliklerini birbirlerine rollere bağlı olarak sunduklarını ileri sürmüştür. Bu çalışmada Goffman’ın Dramaturji kavramını nasıl tanımladığı ele alınacak ve bu kavram bağlamında Aile Kurumu incelemesi yapılacaktır.
Anahtar Sözcükler: Dramaturji, İzlenim idaresi, Art sahne, Ön sahne, Aile Kurumu İçinde Dramaturji
1.GİRİŞ
Erving Goffman 1922 yılında Kanada’da dünyaya gelmiş bir toplumsal bilimcidir. Çalışmalarını insan davranışları ve bağlantıları üzerinde ağırlaştırmıştır. Goffman, toplumsal ortamlarda iken insanların dışarıdan nasıl bir izlenim yarattıklarını denetim edip, yönlendirdiklerini öne sürmektedir. Beşerler, toplumsal ortamlarda iken yalnız olduklarından çok daha farklı davranmaktadırlar ve bunu yaparken sohbetin gidişatını planlamaktadırlar. Goffman insanların bu davranışları dramaturji denilen bir süreçte sergilediklerini öne sürmektedir. Dramaturji iki basamaktan oluşur: Ön ve Art Bölge öteki ismi ile Sahne Önü ve Sahne Ardı. Bu çalışmanın gayesi sahne önündeki insanların, sahne gerisine ışık tutarak aslında olanı yansıtmaya çalışmak olmakla birlikte; aile kurumu içerisindeki ön ve art sahneleri de olduğu üzere yansıtabilmektir.
İnsanlar şuurludur ve kendi niyet ve aksiyonları üzerinde düşünme yetileri vardır. Bu durumda davranış ve etkileşimlerini şekillendirebilirler. Etrafımızdaki objeler ile nasıl etkileşim kuracağımıza karar verebilmek için kendimiz ile etkileşim kurabilme yetimiz değerlidir. Her toplumsal ortamda muhakkak kurallar mevcuttur ve beşerler içinde bulundukları ortamda kabul görmek ve onaylanmak için, hudutlar dahilinde hareketlerini şekillendirirler.
“Aslında, çağdaş fikirle uyumlu olarak Goffman açısından kurallar, insanların toplumsal etkileşim içinde kullandıkları hem kısıtlamalar hem de kaynaklar olabilir.”(Ritzer ve Stepnisky, 2018: 222) Bir örnek vermek gerekirse: üniversiteye yeni başlayan bir öğrenci, kendisini dersten sonra okey oynamaya davet eden arkadaşlarına, aslında okey oynamayı sevmese de hayır demiyor. Okey oynamayı sevdiğini argüman edip onlarla birlikte gidiyor. Bunun sebebi o öğrencinin arkadaşları tarafından kabul görmek, sevilmek ve onaylanmak istemesidir. Halbuki meskene gittiğinde okey oynamanın vakit kaybı olduğunu düşünüp, kitap okuyordur. Ön sahne bir nevi insanların kendilerini aslında olmadıkları biri üzere sergiledikleri yerdir. Beşerler her gün birçok ön ve art sahnede bulunurlar. Sınıf içerisinde bir ön sahnede iken lavaboda, ofiste, otobüste, parkta, pazarda, metroda, asansörde, vb. yerlerde de yeniden ön sahnede performans sergilenmektedir. Bir akademisyenin ofisinde tek başına iken art sahnede iken, içeri öğrencisi girdiğinde ön sahnede olabilir. Öğrenci dışarı çıktığında yine art sahnede olmaya devam eder.
Yani ön ve art sahne içinde bulunulan duruma nazaran değişkenlik gösterebilir. Bir yer yalnızca ön ya da art sahne olmak zorunda değildir.
İnsanlar kendilerini art sahnede iken daha rahat hissederler ve daha rahat davranışlar sergilerler. Yalnızca kendileri olabilirler, tıpkı bir tiyatro oyuncusu üzere ön sahne için hazırlık yapabilirler. Olumsuzluk yaşayabilirler ve buna hayli doğal reaksiyonlar verebilirler. Halbuki tüm bu davranışları ön sahneye yansıtmadan art sahnede bırakarak ön sahneye çıkarlar. Usta bir oyuncu üzere, rollerine adapte olarak davranış sergilerler. Art sahnede yaşanılan tartışmalar, krizler, gerilim, vb. şeyler ön sahnedeki davranışlara yansıtılmaz. Seyirciye yansıtılan rol ne ise ondan ibarettir ön sahne. Beşerler dışarıdan nasıl göründükleri ile yakından ilgilenirler, bunu denetim ederek yönlendirirler. Tam da bu noktada izlenim idaresi denilen durum ortaya çıkar. Seyirciye yansıtılan rolün, yansıtıldığı üzere anlaşıldığına inanırlar ve seyircilerin de kendi istedikleri üzere davranacaklarını umarlar.
“Goffman’ın en enteresan görüşleri etkileşim alanındadır. İnsanların ön-sahne performanslarında kendilerini en ülkü biçimde sunmaya çalıştıklarını savunur. Aktörler performanslarında kimi şeyleri saklamak zorunda olduklarını düşünürler.” (Ritzer ve Stepnisky, 2012: 121)
Örneğin, meskeninde kendine kahve yapan bir birey toplumsal meyda hesabına içeceği kahvenin fotoğrafını yüklerken, kahvenin döküldüğü tarafı değil de bardağın pak tarafını fotoğraflayarak arkadaşlarına sunmak istediği manzarayı paylaşıyor. Bu günümüz kurallarında birçok durum ve insan için kelam mevzusudur. Mesela fazla kilolarından mutlu olmayan bir bireyin toplumsal medya hesabında fotoğraf paylaşırken foto montaj yapması da insanların dışarıdan yarattıkları izlenim ile ne kadar ilgili olduğunun bir göstergesi olabilir. Bu durumun altında yatan sebepler kabul görmeme, onaylanmama korkusu olabilir.
Bir performansın temel hedefi sahnelenen rolün özelliklerini söz edebilmektir. Bu doğrultuda bir meslekte, bürokraside yahut zanaatta aktör, profesyonel bir biçimde davranışlarına güç katar. Ancak bu davranış aktör ile ilgili nasıl bir fikir iletiyor olursa olsun, son maksat sunulan eser yahut hizmet hakkında olumlu bir izlenim yaratmaktır. Aktörün şahsî vitrin kullanmasının nedeni kendini göstermek istediği üzere sunabilmesine imkan sağlamaktan çok görünümünün ve davranışının daha geniş kapsamlı bir sahnede işe yarayabilmesidir. Bu perspektiften bakıldığında kent hayatının kendini geliştirmiş ve düzgün diksiyonlu bireyleri, kendileri için olduğu kadar, temsilcileri olduğu kurum için de bir vitrin oluştururlar. Bireyler bağlı oldukları kurum içerisinde bir kadro çalışması yürütürler. Bu hem iş hayatında hem okul hayatında hem de aile hayatında bu biçimdedir.
Çok fazla farklı performansın az sayıda vitrin ile sergilenmesi tarafındaki eğilimin toplumsal örgütlenmede doğal bir gelişme olduğuna inanmayı sağlayan nedenler vardır. “Radcliffe-Brown her bir bireye özel bir yer veren “betimleyici” bağlar sisteminin küçük topluluklarda güzelce işleyebildiğini fakat şahısların sayısı arttıkça daha az karmaşık bir belirleme ve davranış sistemi sağlama açısından klanlara bölünmenin gerekli geldiğini tez ederken bunu söylemek istemiştir.” (Brown, 1931: I,440)
Toplumun küçük ünitelerinde sergilenen vitrinin daha profesyonel olduğunu söyleyebiliriz. Sergilenen sahnede birey sayısı az iken role adaptasyon, iş birliği ve aktörler ortası hakimiyet daha akıcıdır. Lakin bireylerin sayısı arttıkça bu süreç daha da zorlaşır ve sergilenmeye çalışılan vitrin sekteye uğrar. Bu da izlenim idaresini güçleştirir ve aktörler rollerine hakim olmakta zorlanırlar.
1.2 Aile Kurumunun Tarihî Gelişimi:
Yaşam serüveninin başlangıcından bu yana aile, her toplumda sağlıklı bir toplumsal hayatın temelini oluşturmuştur. Herkesin bildiği üzere toplumun en küçük yapı taşıdır. Her toplumun temelini oluşturmakla birlikte insanı, topluma ve hayata hazırlayan birinci toplumsal çevredir. İnsanların ömürlerini idame ettirdikleri birinci toplumsal etraf olmakla birlikte toplumun sürekliliğini de sağlamaktadır. Aile kurumu tarihi süreç içerisinde değişikliklerden etkilenmekle birlikte varlığını koruyarak bir dönüşüme uğramıştır. Bu dönüşüm toplumsal tesirler barındırdığı üzere global bir düzlemde de gerçekleşmiştir. Aile kurumu tarihi süreç içerisinde dini ve geleneği legal bir takviye olarak görmüş ve toplumsal ömrü düzenleyen bu kurumlar tarafından korunmuştur. Birebir vakitte bu pahaların jenerasyonlar ortası transferini sağlayarak hem bu kurumların hem de toplumsal hayatın nizamının sürdürülebilirliğini sağlamıştır. Sanayi ihtilali öncesinde 17. ve 18. yüzyıllarda aile, epey kıymetli bir üretim ünitesi idi. Üretim, mesken içerisinde yahut konutun bitişiğinde olan yerde yapılırdı ve üretime konutun bütün bireyleri dahil olurdu. Lakin Aydınlanma, Sanayi İhtilali, ve Modernizm ile birlikte yaşanan sosyo-ekonomik dönüşümler aile üzerinde epey tesirli olmuştur. Bu tesirin en bariz yansıması, üretimin konut içerisinde yahut konutun bitişiğinde olmaktan çıkıp, konutun bireylerinin farklı noktalarda ve birbirlerinden bağımsız bir biçimde iş gücüne katkı sağlamasıdır. Sunduğu ömür biçimi ile modernizm klâsik periyotta korunan aile kıymetlerinin zayıflamasına neden olmuştur. Günümüz aile kavramına bakmak gerekirse: aile varlığını korumak ile birlikte kendi içerisinde önemli değişimlere doğal olmuştur. Bireylerin yaşadığı dönüşüm sonucunda farklı aile tipleri ortaya çıkmıştır. Buradan hareket ile aile kurumunun ilerideki seyrinin ne olacağına dair, aile kurumunun ortadan kalkıp kalkmayacağına dair güçlü kaygılar mevcuttur. Bu telaşlar yersiz değildir. Tek ebeveynli aileler, babasız çocuklar, eşcinsel evlilikler giderek artmakta ve aile kurumu dönüşmektedir.
“Tek ebeveynli ailenin yaygınlık kazanması, eşcinsel evliliklerin artması, kiralık anne olarak tabir edilen ve bayanı adeta “kuluçka makinesi” olarak gören anlayış üzere nedenlere bağlı olarak aile tekrar tanımlanmaya ve izah edilmeye çalışılmaktadır.” (Şişman, 2007: 588)
Modernizm ile birlikte bayanın kamusal alandaki varlığı ve mesken içi fiyatsız emeği bir nebze de olsa görünür kılınmıştır. Hala bayan erkek eşitsizliği gerek kamusal alanda gerek mesken içerisinde sürmektedir. Erkeklerin bayanlar ile tıpkı iş yükü altında olmalarına karşın bayanlardan daha yüksek maaş aldıklarına birden fazla yerde rastlanmaktadır. Duygusallığın, içgüdüsel davranmanın ve anneliğin bayana kutsal bir misyon olarak atfedilmesi sırf toplumsal bir pahadır. Tıpkı vakitte baba figürünün güçlü, mücadeleci, kamusal alanla bağlı olması durumu da toplumsal olarak atfedilmiş bir roldür. Tüm bunlar insanların yüklediği birer manadan ibarettir. Anne-baba figürlerine yüklenen manalar geçmişten günümüze bir dönüşüm içerisindedir. Bir bayan kamusal alanda epey başarılı bir iş gücü sağlayabilir. Ve bir erkek mesken içi emek kelam konusu olduğunda sorumlu bir birey olabilir. Tüm bunlar toplumsal olarak “öğrenilmiş rollerdir”, tıpkı dünyaya gelen bir bebeğin cinsiyetine nazaran erkek çocuk ise mavi, kız çocuk ise pembe kıyafetler ve eşyalar seçilmesi üzere. Oynayacakları oyuncaklar bile onlar doğmadan muhakkaktır. Kız çocuklarına Barbie bebek verip, büyüdüklerinde otomobil kullanmaları üzerinden olumsuz yargıda bulunurken bunun aslında toplumsal bir nedene bağlı olduğu gerçeği fark edilmiyor.
Aslında gündelik hayatta karşılaşılan ve kolay olarak nitelendirilen durumlar, toplumsal olarak inşa edilen rollerin karmaşasıdır. “Geleneksel aile modelinde bayanın kamusal alanda çalışması, meskenin geçimini sağlaması, aile için meskenin dışında çaba etmesi, annenin vazifesi olarak görülmemektedir. Bu vazifeler babalık ile özdeşleştirilir. Babalık, güçlü olma, mücadeleci olma, girişken olma, tezci olma, ile ilişkilendirilerek kurgulanırken, duygusal olma, şefkatli olma, üzere özellikler babalık kavramından uzak tutulur.” (Aktaş, 2013) Bireyler onlara atfedilmiş rolleri usta bir oyuncu üzere sergileme gayretindedirler. Aile kurumu içerisinde klâsik bir aileyi örnek olacak olur isek; otoriter ve kamusal alanla bağlı bir baba figürü iken, mesken içi fiyatsız emek sarf eden, çocuklara bakım veren pozisyonunda olan annedir. Ve bireyler toplumsal olarak onlara atfedilmiş bu rolleri sahiplenip ona nazaran davranış sergilerler. Atfedilen roller toplumun en küçük kurumu olan aile ile birlikte öğrenilir ve atfedilmiş bu rollerin değişime uğradığı yadsınamaz bir gerçektir. Buna karşın hala klâsik aile modeli ve ataerkil sistem de varlığını sürdürmektedir.
1.3 Dramaturji Kavramı Bağlamında Aile kurumu
Dramaturji kavramını incelerken belirtildiği üzere bireyler, gündelik hayatın içerisinde olduğu üzere aile kurumu içerisinde de ön ve art sahneler çerçevesinde oluşturdukları vitrin dahilinde rol sergileyen aktörlerdir. Ebeveynler çocuklarına kültürel transfer yolu ile kendi anne-babalarından gelen kültürel transferi harmanlayarak iletirler. Bir birey içerisine doğduğu ailenin dini, lisanı, kültürü, siyasi görüşü ve aile kurumuna atfettiği mana ne ise onu öğrenerek ve benimseyerek yetişir. Anne toplumsal olarak üzerine biçilen rol ne ise onu yerine getirmek ile yükümlü iken baba da birebir halde üzerine biçilen rolü yerine getirmek ile yükümlüdür. Zira ikisi de içlerine doğdukları ailelerden ve toplumdan bunu öğrenmişlerdir. Öte yandan bayanlar ataerkil sistem içerisinde birden fazla vakit uğradığı eşitsizliği ve haksızlığı sessizliği ve ona biçilmiş rolü kabullenmesi ile de tekrar üretir. Meğer tüm bunlara dur diyebilme gücüne de sahiptir. Bunu yapabilen, yani kendini gerçekleştirebilen bayanlar azınlıktadır. İçindeki potansiyelin farkına varıp, kendini bir erkeğin gölgesi olarak görmekten çıkıp, birinin eşi veyahut annesi olmadan da manalı ve değerli olduğunu anlayıp kendi olabilme özgürlüğüne her bayan layıktır.
Geçmişten günümüze kadar uzanan bir atasözü ile aile kurumu içerisindeki art ve ön sahneleri inceleyecek olursak; “Kol kırılır, yen içinde kalır” tabiri, tam manası ile aile kurumu içerisinde yaşanılan aksiliklerin aile içerisinde kalacağını açıklar niteliktedir. Aile ortamında yaşanılan aksilikler, her türlü şiddet, ihanetler vb. şeylerin dışarıya yansıtılmadan ailenin kendi içerisinde çözümlenmesi gerektiğine yöneliktir. Lakin bu telaffuz bir bakıma aksilikleri besler bir niteliğe de sahip olabilir.
Çünkü kendi içerisinde ruhsal, cinsel, fizikî, duygusal, ekonomik şiddete yahut en az birine maruz kalan aile bireyleri sessiz kalırken yaşadıkları durumun devamlılığını da sağlamış olurlar. Bu da hem aile kurumuna hem de şiddete maruz kalan bireye bir tehdit oluşturur. Beşerler dışarıdan nasıl göründükleri ile önemli derecede ilgilenirken kol kırılıp, yenin içeride kalması izlenim kontrolü açısından da kollayıcı bir telaffuz oluyor.
Tam da bu noktada akla Foucault’nun “söylem analizi” geliyor. Foucoult telaffuzların kitleler üzerinde oldukça tesirli olduğunu savunuyor.
“Söylemin üretimi, her toplumda, misyonları onun gücünü ve tehlikelerini önlemek, bilinmeyen olagelişlerini dizginlemek, ağır, kaygılı maddiliğini savuşturmak olan bir kadro yollarla, hem denetlenmiş hem ayıklanmış, hem de örgütlenmiş ve yine paylaştırılmıştır.”(Faucoult, 2016:68)
Toplumsal söylemlerindeki özne büsbütün söylemseldir. Bu noktada insan, tam da bu söylemlerdeki taktiklerin, stratejilerin ve programların öznesidir. “Foucault’nun öznesi yalnızca telaffuzlarda vardır, lakin kurucu bir öge olarak değil, telaffuzlar aracılığıyla kurulmanın bir ögesi olarak vardır. Bu öznelerin tarihi birebir vakitte telaffuzların tarihleriyle de bağlıdır. İşte bu nedenle çağdaş özne, tarihî yerine
kendine has ve münasebetiyle da yalnızca bizim modernliğimizde manalıdır.” (Tekelioğlu, 1999: 83-84) Telaffuz en kıymetli sembolik araç olan lisan yolu ile somut bir hal alır. Foucault’nun telaffuz tahlilinden hareket ile kol kırılır, yen içinde kalır atasözünü incelendiğinde yapılmak istenen daha düzgün görülüyor. Aile kurumu içerisinde yaşanan olumsuz olaylar da ekseriyetle sahne ardında bırakılmaya çalışılır, tıpkı bir tiyatro oyuncusunun kulisinde yaşadığı olumsuz olayları orada bırakıp seyirci önünde rolüne adapte olması üzere. Eşler ve çocuklar yaşanan aksilikler üzerine aile dışından birisi meskene geldiğinde hiçbir şey olmamış üzere davranmaya çabalarlar. Bu bir şiddet olsa bile lakin somut bir belirtisi olduğunda art sahnede bırakılamayacak bir boyuta ulaştığında gizlenemez. Tekrar öteki bir örnek verecek olursak; konutuna konuk çağıran bir aile yemeğini hazırladığı mutfak ortamını kendisi denetim ederek servis kademesini üstlenmek niyetindedir. Konuk için mutfak art sahnedir, konut sahibi için ise ön sahneye hazırlandığı bir art sahnedir. Bazen art sahneye seyirci de dahil olabilir bu da konut sahibinin güzeline gitmeyebilir, tıpkı bir oyuncunun kulisine seyircisinin girmesinden rahatsız olabileceği üzere. Art sahne dağınık ve kirli olabilir ve mesken sahibi olan aktör, seyirci olan konuğun o manzarayı görmesini istemeyebilir. Zira seyircinin art sahneye dahil olması oyunun gidişatını, yani konuğun mesken sahibi hakkındaki fikrini olumsuzlaştırabilir. Aile kurumu içerisinde yaşanılan aksilikler dışarından biri mesken ortamına dahil olduğunda gizlenmeye çalışıp güya hiçbir şey olmamış üzere yansıtıldığında burada izlenim kontrolü durumu kelam hususudur. Dışarıya şahane bir aileyiz izlenimi verme uğraşı gerek eşler, gerek ise çocuklar ortasında oluşur. Ön sahne tiyatro dekoru üzere süslü ve şatafatlıdır. Art sahne ise birçok vakit gürültülü ve gerilimlidir. Lakin bu gürültü sadece o duvarlardan dışarı taşabildiği taktirde ön sahnede beden bulabilir.
Farklı örnekler üzerinden gidecek olursak; aile bireylerinden biri alkol yahut unsur bağımlısı olduğunda bu durum mesken sonları içerisinde mümkün olduğunca bâtın tutulmaya çalışılır. Hiç kimse etiketlenmek istemez. Bunun altında yatan sebeplerden biri de el alem ne der dehşetidir. Bağımlı bireyin bağımlılığı için tedavi görmesi hem onun yaşına hem de isteğine bağlıdır. Ve bu süreç çok sancılı bir süreçtir. Hem bağımlılığı olan bireyi hem de ailenin öbür bireylerini bir epey olumsuz tesirler. Lakin bağımlılık art sahnede bırakılabilecek kadar kolay seviyede bir sorun olmadığından ön sahneye yansımaması zordur. Bu da aile fertlerinin güzeline gitmeyen bir durumdur. Ekonomik krizler, ruhsal rahatsızlıklar da aile fertleri ortasında kalması istenen problemler ortasında olabilir.
Aile kurumu içerisindeki bireyler, birbirlerinin olumsuz yanlarının farkındadırlar. Lakin dışarıdan biri mesken ortamına dahil olduğunda aile için olumsuz bir vitrin oluşmasın diye bir oldukça efor sarf ederler. Yani tıpkı bir tiyatro gösterisinde olduğu üzere grup çalışması yürüterek, her aile ferdi üzerine düşen rolü yerine getirmeye çalışır. Bazen aile bireyleri ortasındaki ekip çalışması sekteye uğrayabilir.
Bu da izlenim kontrolünü güçleştirdiği üzere aktörler tarafından art sahneye dair ip uçlarının seyircilere verilmesine neden olabilir ve aktörlerin seyirciye yansıtmaya çalıştıkları senaryonun farklı algılanmasına neden olabilir. Her sahnenin farklı bir senaryosu vardır. Bir rolden başkasına geçerken aktörün, farklı bir senaryoya geçtiğinin farkında olması son derece mühimdir. Bu durumda her sahnenin karakteri, mimikleri ve diyaloğu farklı olduğundan hangi sahnede, hangi diyaloğa nazaran hareket edeceğini şaşıran aktörler büyük bir performans kusuru sergilerler. Aile kurumu kendi içerisindeki aksilikleri hazmetmek ve gizlemek gayretinde iken gerçekleşen bir performans kusuru aile içindeki bireylerin reaksiyonuna neden olabilir. Zira aktörler seyirciler karşısında olumsuz bir duruma düşmüştür ve bu durum aktörler tarafından toparlanmalıdır. Güya kıymetsiz bir şeymiş üzere gösterilebilir, o denli bir şey yaşanmamış üzere davranılabilir. Seyircinin dikkati farklı bir alana çekilebilir. Görüldüğü üzere ekip çalışması ve bireyler ortası ahenk son derece mühimdir. Bireyler yalnızca toplumun mana yüklediği standartlara uymak içinde oynayabilirler. Lakin bireyler, gündelik hayatta yalnızca sembolik yahut maddi çıkarlar doğrultusunda değil, etraftan gelebilecek yansılar dahilinde hareketlerini gerçekleştirirler. Bir bireyin görünüşünü önemsediği ne kadar fazla insan var ise o kadar çok birbirinden farklı toplumsal benliği olduğu anlayışına varılabilir.
1.4 SONUÇ:
Goffman’a nazaran beşerler dramaturji denilen bir süreçte davranışlar sergilemektedirler. Ön ve art sahne dahilinde meydana gelen davranışların temeli toplumun en küçük ünitesi olan aile kurumu içerisinde atılır. Gündelik hayatın içerisinde sergilenen haller birinci olarak aile kurumu içerisinde öğrenilir, eğitim ve öğretim yolu ile pekiştirilir. Her birey içine doğduğu ailenin bedellerine nazaran davranış sergilemeyi deneyimleyerek öğrenir. İnsan davranışları dışarıdan gelen yansılar dahilinde şekillenir ve beşerler için dışarıdan nasıl göründükleri son derece mühimdir. İzlenim kontrolü beşere dışarıdan nasıl göründüğünü denetim etme fırsatı tanır. Bu sayede aktörler seyirciler üzerindeki inandırıcılıklarını denetlemektedirler. Aktörler birinci olarak oynadıkları role kendileri inanırlar. Bu durum rolün inandırıcılığı açısından da son derece kıymetlidir. Oynadığı role kendisi inanmayan bir oyuncu ne derecede o rolü yansıtabilir ki? Bir tiyatro sahnesinde aktör, sahne ardında yaptığı hazırlıkları ve aksilikleri ön sahnele yansıtmaz. Önemli olan sergileyeceği roldür ve yalnızca üzerine düşen rolü en düzgün formda oynamaya odaklanır. Aksi taktirde oyun üzerinde olumsuz bir tesir yaratır ve başka oyuncular da bu durumdan etkilenirler zira bu bir grup çalışmasıdır. Sahne önünde yaşanan mümkün bir olumsuzluk durumunda oyuncular durumu toparlamak için çabalarlar. Lakin sahne ardı, sahne önüne yansıtılmıştır bile. Bu durum seyirciye sahne gerisi ile ilgili perde aralamak üzeredir. İnsanların gündelik hayatta tıpkı bir tiyatro sahnesindeymiş üzere davranış sergilemeleri, toplumun her kurumu içerisinde mevcuttur.
Bu çalışmada aile kurumu içerisinde yapılan incelemede saptanan bilgiler şu biçimdedir:
Aile kurumu içerisinde yaşanan her türlü şiddet, uyumsuzluklar, bağımlılıklar ve toplum tarafından olumsuz mana atfedilen her şey art sahneye ilişkin görülmektedir. Tüm bu davranışlar aile fertleri içerisinde tutulmaya çalışılmakla bir arada, aile fertleri dışında kalan insanlara karşı tıpkı bir tiyatro oyuncusu edası ile roller sergilenmektedir. Yani aslında bireyler olanı yansıtmaktan fazla “olması istenen”e yönelik roller sergileyerek benliklerini sunma uğraşı içerisindedirler. Tüm bunların altında yatan temel sebeplerden biri de toplumsal olarak oluşturulmuş ülkü rollerdir. Ülkü aile, anne-baba ve evlat formları dışında kalan beşerler, norm dışı olduklarında o denli olmadıklarını ispatlar nitelikte roller sergilerler. Ve sergiledikleri rollere evvel kendileri inanarak aile dışında kalan insanları da inandırma uğraşı içerisinde olurlar. Bu gayretin altında insanların toplum tarafından kabul görmek istedikleri ve norm dışı olmadıklarını kanıtlama uğraşı zımnidir. Meğer bireyler yalnızca kendileri için manalı ve pahalı olan şeyler çerçevesinde bir ömür sürme niyetinde olsalar ve olanı olduğu üzere yansıtsalar tahminen de bu nizam değişebilirdi. Herkesin bildiği lakin görmezden geldiği üzere meseleler yaşayan aileler de hayatın bir gerçeğidir. Çocuklara “kol kırılır, yen içinde kalır” derken aslında ne söylendiğinin güzelce farkına varılmalı ki o çocuk büyüyüp kendi ailesini kurduğunda kadın/erkek uğradığı şiddete, aksiliklere susmayı değil sesini çıkartmayı öğrenebilsin. Susmanın sadece uğradığı eşitsizliği ve haksızlığı sürdürmenin bir biçimi olduğunu, susmak ve rol yapmak zorunda olmadığını, ömrün en birincil hakkı ve özgürlüğü olduğunu öğretmeli ki dehşet temelli değil, sevgi temelli çocuklar yetişsin. Bugünün pahalarını korumak için bugünün çocuklarına kulak verip hakikaten ne istedikleri ile ilgilenmek gerekir. Şayet bu sağlanabilirse bir şeyler değişebilir. Sadece kültürel transfer o denli diye, olanı olduğu üzere aktarmak bir mecburilik değil. Kümülatif bir şeyi değiştirmek zordur fakat sorgulayarak ve hakikatin ne olduğunun peşinde olarak, bireyin hem kendisi hem de dünyaya getireceği çocuklar için olması isteneni oluşturabilmesi mümkün. Aile halleri insanların tercihleri ile dönüşebilir lakin sevgi temelli bir aile tertibi her aile için geçerlidir. Aile kurumu toplumsal olarak ona atfedilen mana dahilinde şekillenmiştir. Annenin doğurganlığı üzerinden kutsal olması, cennetin annenin ayakları altında olması vb. telaffuzlar, bayanın toplumun aile kurumu içerisinde meşrulaşabilmesini çağrıştırıyor. Bu üzere telaffuz ve davranışlar bayanı, erkeğe bağımlı hale getirmekten ve onun özgürlüğünü kısıtlamaktan öteye gitmiyor. Bir çocuk doğduğu andan itibaren isim, soy isim, din, lisan vb. demografik özellikleri ondan bağımsız bir halde belirleniyor. İçine doğduğu ailenin normları ona aktarılıyor ve kabul etmesi bekleniyor. Halbuki onun dışında belirlenmiş tüm bu olguları kabullenmek zorunda değil. Daha evvel de belirtildiği üzere bireyler kültürel transfer yolu ile kendi ebeveynlerinden öğrendiklerini çocuklarına aktarırlar. Bir birey anne-babası dahi olsa onların doğruları ile kendi hayatını şekillendirmek zorunda değil. Herkes kendi varlığına yüklediği mana dahilinde kendi varlığını sürdürmeli. Toplum tarafından aile kurumuna, anne-baba ve evlat rollerine atfedilen manaları olduğu üzere kabullenmek bir mecburilik değildir. “İktidarın yüklediği kimlikler, bireylere sunduğu öznellik alanları aşılmaz ya da dönüştürülemez değildir. Yeni öznelliklerin gelişimi ise ne olduğunu keşfetmekle değil, ne olduğunu reddetmekle başlamaktadır.” (Foucault, 2016: 68) Buradan hareket ile aile içerisinde yaşanılan her türlü olumsuzluğu yasal kılan da, sessizliği öğreten de toplumdur. İktidar telaffuzları ile toplumun her kısmını denetim altına alır. Bu yüzden telaffuzlar beşerler üzerinde bir epey kıymetlidir.
Foucault’nun da tabir ettiği üzere bireyler kendilerine atfedilen rolleri kabullenmek yerine reddederek kendi öznellik gelişimlerini fark etme eforu içerisinde olmalıdır. Hayat bir tiyatro sahnesi ve aktörler olarak bireyler, yeri geldiğinde yaşadığı tüm aksilikleri da sahne önüne taşıyıp, buna cüreti olmayan insanlara da umut olabilmeliler. Zira bunu yapmaya cüreti olmayan ve yıllarca sahne gerisini sahne önüne taşımadan usta bir oyuncu edası ile yaşamaya kendini ikna etmiş bir sürü insan var. Sahne önü tıpkı toplumsal medya paylaşımları üzere keyifli anlardan ibaret olmamalı. Bir tiyatro oyuncusu acıklı oyunları da sahneler, memnun oyunları da. Bu durumda aile içerisinde yaşanan aksilikler da saklanmak zorunda değiller. İçerisinde yaşadığımız toplumdan yola çıkacak olursak bir sürü bayan sevgilisinin, eşinin, ağabeyinin, babasının şiddetine ve hatta tecavüzüne maruz kalıyor. Bu bayanlar sahne ardında bu üzere dehşet verici olaylar yaşarken her şey yolunda imiş üzere rol yapmaya toplumsal olarak itiliyorlar. Ve bu davranış yıllarca süregeliyor. Bugün bir çocuk, bir bayan bir hayat yok oluyorsa bu sadece failin değil bir toplumun hatasıdır. Zira aile içerisinde yaşanılan her türlü olumsuzluğu yasal kılan da, sessizliği öğreten de toplumdur.
KAYNAKÇA
- Rıtzer, G. Ve Stepnisky, J., (2018) Çağdaş Sosyoloji Kuramları. (Çev. Hülür H.) Ankara: De Ki Basım Yayın Ltd.
- Rıtzer, G. Ve Stepnisky, J., (2012) Çağdaş Sosyoloji Kuramları Ve Klasik Kökleri. (Çev. Irmak E. H.) Ankara: De Ki Basım Yayın Ltd.
- Radcliffe-Brown, A. R., (1931) The Social Organization Of Australian Tribes –primary Source Edition
- Şişman, N., (2007) “Küresel Dinamikler Bağlamında Aile ve Kadın”, Günümüzde Aile: Memleketler arası Aile Sempozyumu, ed. Ö. Çaha, İstanbul: Ensar Neşriyat
- Aktaş, G.,(2012) “Kadınların Öznel Kimliklerini İnşa Etme Sürecinde Aile İçi Kültürel Telaffuzlar: Genç Kızlar Üzerine Bir Araştırma.” The Journal of Academic Social Science Studies 5, no. 8
- Foucault, M.,(2016) Özne ve İktidar. İstanbul: Detay Yayınları
- Tekellioğlı, O., (1999). Michel Foucault ve Sosyolojisi, Bağlam Yayıncılık, İstanbul.
- Foucault, M., (1987). Telaffuzun Sistemi. (Çev. I. Turhan). Hil Yayınları.