Bir Uzaklık Sıkıntısı

DÜŞÜNCELERİMİZLE NE YAPALIM?

Düşünce yapımız ve kapasitemiz anne karnından ölene kadar çeşitli durumlardan etkilenir ama insanın düşünme hali kozmiktir. Tıpkı nefes almak, idrara çıkmak üzere tüm insanlarda vardır. Milyarlarca yıllık evrimin sonucunda beynimiz bu hale gelmiştir. Kalbimizin, hudut sisteminizin, pankreasımızın bizi hayatta tutmak için evrimleştiği üzere beynimizin de evrimi gereği vazifeleri vardır.

“Böyle Düşünmemeliyim”

Beynimizin misyonları;, mevcut olayları kategori etmek, geçmişi tahlil etmek, geleceğin iddialarıyla ilişkilendirmek, davranışların çıkarlarını kıymetlendirmek, karşımızdaki kişinin niyetini tahlil etmek, değerlendirmeler yapmak ve duyu organlarından gelen bilgileri yorumlamak üzere başka birçok fizyolojik süreci yönetmektir. Ve bu değerlendirmeleri milyarlarca yıldır yapmakta ve her milisaniyede bir yapmaya da devam etmektedir. O yüzden zihnin bu misyonu durdurması, hele ki isteyerek durdurması, namümkündür. Tıpkı; “Sakın, yemyeşil bir diş fırçası düşünme!” dediğimizde, zihnimizin çabucak yemyeşil bir diş fırçasını düşünmesi üzere, “Bu kanıyı düşünmemeliyim.” dediğimizde de zihnimiz tam olarak o kanıyı algılamakta ve o niyete odaklanarak üretmeye devam edip bizimle dalga geçmektedir. Aslında zihnimiz doğal yapısına uygun bir halde, yapması gerekeni yapmaktadır.

Davranışlar ve Hisler, Zihinden Üretilen Fikirlerin Yapıtıdır.

Düşüncelerimiz, his ve davranışlarımızı ziyadesiyle tesirler. Kanılarımızı etkileyen kaynakların neler olduğu ise, bambaşka bir husustur: Genetik transferler, kültür, aile içi bedeller, ebeveyn tavırları, sosyoekonomik durum, fizikî gelişim üzere bir çok fakör fikir yapımızı etkileyen belirli başlı etmenlerdir. Domino taşları üzere, bağlam, kültür, algı, niyet yapısı, dikkat, his, davranış, karar ve en nihayetinde hayatımızın tamamı birbiri ile daima etkileşim halindedir. Davranışlar ve hisler, zihnimizde üretilen fikirlerin yapıtıdır. Benzeri olayı yaşayan iki farklı kişi, farklı kanılarından ötürü farklı his ve davranışlarla olayı karşılar. Örneğin; farklı kültürlere, bedellere ve inançlara sahip olan iki bayan düşünelim. Bu bayanlardan birisi Avustralya’da bir kabilede yaşasın, başkası de Arap ülkelerinin birinde yaşayan Müslüman bir bayan olsun. Olay ise, “Beklenmedik bir anda bayanların konutuna çiçek gelmesi” olsun. İkisi de bu olayı apayrı algılar ve birbirinden uçta hisler hissedebilirler. Kabile de yaşayan bayan şad olabilir, şaşırabilir, kendini beğenilmiş ve sevilmiş hissedebilir. Oburu ise utanabilir, kızabilir, kendisini aşağılanmış ve utanılacak bir şey yapmış üzere hissedebilir. Ve sonucunda davranışlar da değişir. Birisi güler yüzle çiçeği kabul edip, koklayıp, meskeninin beğenilen bir köşesine koyarken, başkası bağırıp, çiçeği kabul etmeyip, kimliğini inkâr edip, adamın hızına kapıyı kapatabilir. Fikirler; his, davranış ve en nihayetinde hayatımızı en derinden etkilemektedir.

Peki, fikirlerimizle ne yapalım? Olumlu mu düşünelim? Değiştirelim mi? Gayret mi edelim? Düşünmemeli miyiz?

1. Bu soruları yanıtlandırmadan önce, bir evvelki adımı hatırlatmak gerekir. O da, farkındalıktır. Dünyamız, fark etmeden düşünülen kanılar ve akıp giden hayatlarla dolu. Gelip giden fakat fark edilmeyen hislerle, bırakalım dakikaları, bir ömür bitmektedir. O yüzden evvel aklımızdan neler geçtiğini, nasıl hislerin içinden geçtiğimizi, fikirlerimizin neler olduğunu ve hatta fikirlerimizin kaynağının neler olabileceğini tanımlamak, yapılması gereken kıymetli birinci adımdır. Başta da belirtildiği üzere beynimizin yapısı gereği düşünmemek mümkün değildir. Esasen düşünüyoruz ve düşünmeye devam edeceğiz o vakit niyetlerimizi fark etmek değerlidir.
2. İkinci adım ise; Bilişsel Mesafelenme (cognitive distancing) diye bir tanımla açıklanabilir. Bilişsel Davranışçı Terapi’nin kuramcısı Beck’e nazaran Bilişsel Aralanma; düşündüğünüz şeyi tarafsızca fark edip o fikre karşı ara almak demektir. Yani kişinin fikirlerini objektif bir halde ele alabilmesi ve niyetlerine gerçek olarak değil, gerçekliğe dair bir hipotez olarak bakmayı öğrenmesi demektedir. Gerçekliğe dair bir hipotez olarak kanılara bakıldığa vakit fikirlere yönelik bir ara almış olunur.

Günümüzde süratle kabul gören, “Üçüncü Kuşak” terapi yollarımdan olan Kabul ve Kararlılık Terapi yaklaşımında bu durum daha da detaylandırılmıştır. Kabul ve Kararlılık Terapi yaklaşımında; Kapsamlı Ara Alma (comprehensive distancing) terimi yer almaktadır. Buna nazaran; düşünceden bakmak yerine niyete bakmak önemlidir. Burada, bağlamına nazaran fikrin değerlendirip fonksiyonelliğine bakılması amaçlanır. Kişi niyetinin, bulunan o bağlamda kendisi için sergilemenin faydalı olduğunu fark edip seçimini yapabilir ya da kanısının, yaşadığı his ve davranışlarıyla ilgili olduğunu fark edip o anda, o fikre her hangi bir cevap vermeden yaptığı harekete devam etmeyi seçebilir. Bulunduğu ortama nazaran değerlendirilme yapılması ve sonucunda faydalılık durumuna nazaran kişinin seçimlerde bulunması demektir.

Bilişsel Kaynaşma terimi de burada kullanılmaktadır. Buna nazaran; kişinin bulunduğu durum ve ortamdan bağımsız, geçmiş tecrübeleri sonucunda oluşan fikir yapısıyla çok kaynaşarak şimdiki durumu değerlendirmesidir. Kişi hareketlerinin sonuçları ile faal bir halde temas etmekten kaçınır, problemler karşısında yeni ve fonksiyonel tahlil stratejileri belirlemekten kaçınır. Geçmişten getirdiği bilişlerle o kadar kaynaşmıştır ki, yeniye yer yoktur. Örneğin, yakın gelecekte imtihan derdi yaşamış bir öğrenci düşünelim. Bu kişi önümüzdeki günlerde, yeni öbür bir imtihana girecektir. Kişi geçmiş vakitteki tasa verici niyetlerle çok kaynaşırsa, şimdi gerçekleşmemiş bu yeni imtihana karşı da ağır bir dert hissedebilir ve bu durum imtihandan kaçınmak üzere pekte fonksiyonel olmayan bir davranışa yol açabilir. Kapsamlı Aralık Alma tekniğinde gayesi; kaynaşılan fikrin içerik ve biçimini irdelemek, onunla çaba etmek yahut değiştirmeye çalışmak değildir. Maksat; niyetle olan kaynaşmanın (yani bütünleşmenin yahut birleşmenin) farkındalık teknikleriyle azaltılarak mesafe alınmasıdır.

İnsanın lisan maharetlerinin gelişimi ile beyin gelişim birbir ile paraleldir. Bilişsel gelişiminde insan, uyanları tek boyutlu değil de çok boyutlu değerlendirebilme ve çok taraflı ilişkilendirme hünerine sahiptir. Bu epeyce avantajlıdır. Bir objenin küçük olduğunu öğrendiğimizde o objenin büyük olmadığını söylememize gerek kalmamaktadır. Öğrenme süratlice gelişir. Beynin çok taraflı ilişkilendirme marifetinin avantajları olduğu üzere dezavantajları da vardır. Bulunduğumuz kültür üzere bağlamsal değişkenlerin tesiri ile bu marifet bizde keyfi çıkarsamalara yol açabilmektedir. Objektiflikten, analitik kıymetlendirmekten, yargısızlıktan bizi uzaklaştırabilmektedir.

Özetle; fikirlerimiz mutlak gerçekler değildir. Kanılarımız, gerçek olma ihtimalleri olan birer görüştür. Gerçekliğe dair hipotezlerdir. Lakin bunu fark ettiğimizde kanılarımıza mesafelenebiliriz. Deneyimin içindeyken uzaklık alabiliriz. Hayatımızın istediğimiz tarafta ilerlemesini tercih ediyorsak; fikirlerimizin içeriklerini değiştirmeye çalışmadan, onlarla uğraş etmeden, fikirlerimizle birlikte olarak fakat niyetlerimizin bize önerdiği aksiyonları sergilemeden yol alabiliriz.

Sevgi ve saygılarımla…

Psikolog

Meltem Şahiner

İlk Nefes Psikoloji ve Atölye Merkezi

Ayvalık